Napisz do nas: info@cyfrowehistorie.pl

Cyfrowe

Historie

Służba Zwycięstwu Polsce

 

Tworzenie państwa podziemnego rozpoczęło się jeszcze przed upadkiem Polski. 27 września 1939 r. w oblężonej Warszawie, dzień przed jej kapitulacją, powstała organizacja konspiracyjna Służba Zwycięstwu Polski. Na jej czele stanął wybitny oficer legionowy gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski, a szefem sztabu został płk Stefan Rowecki. Organizację powołano w oparciu o rozkaz przebywającego w Rumunii Naczelnego Wodza Edwarda Rydza-Śmigłego. Nakazywał on utworzenie w kraju podziemnej organizacji do walki z Niemcami.

 

Służba Zwycięstwu Polski miała być konspiracją wojskowo-cywilną. Komisarzem cywilnym przy jej dowództwie został prezydent Warszawy Stefan Starzyński, wkrótce jednak aresztowany przez Niemców. Powołano również Radę Główną Polityczną, do której weszli przedstawiciele najważniejszych przedwojennych partii politycznych.

 

Wobec klęski wojennej Polski oraz internowania rządu polskiego w Rumunii nowy rząd na uchodźstwie we Francji 30 września utworzył gen. Władysław Sikorski. Został on również Wodzem Naczelnym odtwarzanej armii polskiej.  Ciągłość legalnych władz Rzeczypospolitej udało się zachować dzięki postanowieniom Konstytucji kwietniowej z 1935 roku. Jednak rząd na emigracji obarczał sanacyjną elitę polityczną i wojskowych odpowiedzialnością za klęskę militarną i upadek państwa. Generał Władysław Sikorski nie ufał w pełni Służbie Zwycięstwu Polski powstałej z ich inicjatywy. Przyczynił się do tego m.in. fakt, że gen. Karaszewicz-Tokarzewski swój pierwszy meldunek zamiast do Paryża wysłał do marszałka Rydza-Śmigłego.

 

Związek Walki Zbrojnej

 

Żeby zapewnić kontrolę rządu na uchodźstwie nad podziemiem w okupowanym kraju, 13 listopada 1939 r. Sikorski wydał decyzję o utworzeniu na miejsce Służby Zwycięstwu Polski nowej czysto wojskowej organizacji podziemnej pod nazwą Związek Walki Zbrojnej. Stanowiła ona część Polskich Sił Zbrojnych, a jej Komenda Główna znajdowała się w Paryżu. Płk Rowecki i gen. Karaszewicz-Tokarzewski zostali jej komendantami na obszar okupacji niemieckiej i sowieckiej. Po aresztowaniu Karaszewicza-Tokarzewskiego przez NKWD pułkownik Stefan Rowecki awansowany do stopnia generała został Komendantem Głównym ZWZ.

 

Armia Krajowa.

 

Służba Zwycięstwu Polski i Związek Walki Zbrojnej były jedynymi podziemnymi organizacjami wojskowymi działającymi z mandatu legalnych władz Rzeczypospolitej. Ale po klęsce wrześniowej powstało ponad sto pięćdziesiąt mniejszych lub większych organizacji konspiracyjnych. Proces ich podporządkowywania rządowi na uchodźstwie i wcielania do ZWZ trwał przez cały okres okupacji. Dla podniesienia rangi ZWZ jako części oficjalnych Polskich Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz gen. Sikorski wydał 14 lutego 1942 r. rozkaz o przemianowaniu Związku Walki Zbrojnej na Armię Krajową. Dowódcą Armii Krajowej był nadal gen. Stefan Rowecki „Grot”, a po jego aresztowaniu przez Niemców 30 czerwca 1943 r. dowódcą AK został gen. Tadeusz Komorowski „Bór”.

 

Zasadniczym zadaniem ZWZ – Armii Krajowej było przygotowywanie powstania powszechnego, które miało wybuchnąć w momencie załamania się Niemiec. Rozbudowywano struktury konspiracyjne, prowadzono szkolenie wojskowe, gromadzono broń i przygotowywano plany działania. Według sprawozdań do Londynu Jesienią 1940 r. ZWZ liczył 40 tysięcy żołnierzy. pod koniec 1942 r. było ich około 120 tysięcy. Natomiast w szczytowym okresie rozwoju w 1944 r. w szeregach Armii Krajowej miało być ponad 300 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy. Jednak rzeczywista liczba żołnierzy AK była prawdopodobnie znacząco niższa. Tak czy inaczej, posiadanej przez AK broni wystarczało dla najwyżej 30 tysięcy ludzi.

 

Ważną rolę odgrywały działania wywiadowcze. Do najważniejszych sukcesów należało zdobycie i przekazanie do Londynu pocisku rakietowego V-2. Bieżącą walkę z Niemcami prowadziły wyspecjalizowane jednostki AK – Związek Odwetu, a później Kierownictwo Dywersji (czyli Kedyw). Dokonywano zamachów na funkcjonariuszy gestapo i kolaborantów, uwalniano więźniów, niszczono niemieckie obiekty i transporty wojskowe. Pierwszą dużą akcją dywersyjną AK było wysadzenie torów kolejowych wokół Warszawy w październiku 1942 r.

 

Państwo Podziemne starało się także wpływać na postawy ludności cywilnej wobec okupanta. Do koordynacji tych działań powołano Kierownictwo Walki Cywilnej. Najważniejsze pismo konspiracyjne tygodnik „Biuletyn Informacyjny” miał nawet 50 tys. egzemplarzy nakładu. Ważną rolę propagandową odgrywały ulotki, a także podnoszące ducha napisy na murach. Ułożono specjalne kodeksy postaw obywatelskich i piętnowano zachowania niegodne patrioty. Wyspecjalizowana komórka AK prowadziła również defetystyczną propagandę skierowaną do Niemców.

 

Jesienią 1942 r. Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie podjęły również akcję zbrojną w obronie ludności polskiej wysiedlanej przez Niemców na Zamojszczyźnie. W 1943 r. Armia Krajowa zaczęła tworzyć stałe oddziały partyzanckie. Latem następnego roku liczyły one 35-40 tys. żołnierzy.

 

Akcja Burza

 

Na przełomie 1943 i 1944 roku stało się jasne, że Niemcy przegrywają wojnę na wschodzie i Polska zostanie zajęta przez Armię Czerwoną. Wobec tego Komenda Główna AK zrezygnowała z koncepcji powstania powszechnego na rzecz nowego planu – „Burza”. Plan przewidywał zaatakowanie wycofujących się Niemców, a następnie ujawnienie się oddziałów Armii Krajowej i organów podziemnej administracji cywilnej, by wystąpić wobec wkraczających Sowietów w roli gospodarza. W ramach akcji „Burza” zgrupowania partyzanckie Armii Krajowej brały udział w walkach o Wilno i Lwów, pomagając wojskom sowieckim. Zaraz potem Sowieci rozbroili i internowali oddziały AK. Wyzwolenie przez AK kilkunastu miasteczek na Lubelszczyźnie i wschodnim Mazowszu miało podobny rezultat.

 

Największą bitwa akcji „Burza” było powstanie warszawskie rozpoczęte 1 sierpnia 1944 r. Jego cel był polityczny. Chodziło o samodzielne wyzwolenie stolicy przed wkroczeniem Sowietów. Słabo uzbrojonym powstańcom udało się prowadzić działania zaczepne przez cztery dni, potem musieli przejść do obrony. Bohaterska walka trwała przez dwa miesiące i została okupiona ogromnymi stratami. Zginęło 18 tysięcy powstańców i ponad 100 tysięcy cywili. Niemcy zniszczyli Warszawę, a jej mieszkańców wypędzili.

 

Reprezentacja partii politycznych

 

Równolegle z tworzeniem konspiracji wojskowej działalność w podziemiu zaczęły ugrupowania polityczne. W 1940 r. przy Związku Walki Zbrojnej powstał Polityczny Komitet Porozumiewawczy. Tworzyli go przedstawiciele partii będących zarazem zapleczem rządu Rzeczypospolitej na uchodźstwie. W skład tak zwanej „grubej czwórki” wchodziły Polska Partia Socjalistyczna (kryptonim „Koło”), Stronnictwo Ludowe (kryptonim „Trójkąt”), Stronnictwo Narodowe (kryptonim „Kwadrat”) i Stronnictwo Pracy (kryptonim „Romb”). Forum współpracy partii politycznych było namiastką podziemnego parlamentu. Polityczny Komitet Porozumiewawczy został przekształcony w Krajową Reprezentację Polityczną, a w 1944 roku w Radę Jedności Narodowej Z jego opiniami liczyły się konspiracyjne władze wojskowe i cywilne oraz rząd w Londynie.

 

Konspiracyjne partie polityczne tworzyły własne organizacje wojskowe.Z czasem większość z nich została włączona do Armii Krajowej. Do końca okupacji samodzielność zachowała część Batalionów Chłopskich podporządkowanych Stronnictwu Ludowemu oraz część Narodowych Sił Zbrojnych związana ze skrajnie prawicowym odłamem ruchu narodowego. Całkowicie poza polskim państwem podziemnym pozostawała komunistyczna Polska Partia Robotnicza utworzona w 1942 roku z inicjatywy sowieckiej i jej organizacja zbrojna – Gwardia Ludowa (później: Armia Ludowa). Realizowała one cele polityczne Związku Sowieckiego i nie uznawała rządu Rzeczypospolitej na uchodźstwie, ani podporządkowanych mu organizacji podziemnych w kraju.

 

Władze cywilne

 

Z pewnym opóźnieniem w stosunku do konspiracji wojskowej powstały podziemne władze cywilne. Było to spowodowane między innymi sporami o prymat między podziemnym wojskiem a politykami cywilnymi oraz perturbacjami związanymi z klęską Francji i przeniesieniem rządu do Londynu. Ostatecznie pod koniec 1940 roku premier Sikorski mianował Delegatem Rządu Cyryla Ratajskiego. Po nim funkcję tę pełnili Jan Piekałkiewicz i Jan Stanisław Jankowski. W ten sposób ukształtował się model polskiego państwa podziemnego, który tworzyły wojsko (ZWZ – AK), administracja cywilna (Delegatura Rządu) i reprezentacja stronnictw politycznych.

 

Budowa państwa podziemnego była mozolnym procesem. O pełnym ukształtowaniu się jego struktur można mówić od tysiąc dziewięćset czterdziestego trzeciego roku. Delegatura Rządu na Kraj miała wyspecjalizowane komórki. Do najważniejszych należały Departament Spraw Wewnętrznych, Departament Prasy i Informacji, Departament Oświaty i Kultury, Departament Opieki Społecznej. Powołano podziemne sądownictwo i konspiracyjną policję – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa. Działał kontrwywiad polityczny, prowadzono rozbudowaną działalność informacyjną i propagandową. Podziemne szkolnictwo objęło ponad 200 tysięcy uczniów i studentów. Przygotowywano plany powojennej odbudowy. Przy Delegaturze Rządu działała Rada Pomocy Żydom „Żegota”, która pomagała kilku tysiącom ukrywających się Żydów. W 1944 roku Delegat Rządu na Kraj otrzymał status wicepremiera i wraz ze swoimi zastępcami tworzył Krajową Radę Ministrów.

 

Upadek powstania warszawskiego był wielkim ciosem dla polskiego państwa podziemnego. Dezintegracji uległ największy ośrodek działalności konspiracyjnej. Kontakty z jednostkami AK w terenie odbudowywał generał Leopold Okulicki, którego dowódca Armii Krajowej generał Komorowski, idąc do niewoli niemieckiej, wyznaczył na swojego następcę.

 

Epilog

 

Wobec styczniowej ofensywy Armii Czerwonej, która błyskawicznie zajmowała ziemie polskie na zachód od Wisły, ostatni dowódca Armii Krajowej generał Leopold Okulicki zdecydował o jej formalnym rozwiązaniu.

 

Wiele jednostek AK, zwłaszcza na wcześniej zajętej przez Armię Czerwoną Lubelszczyźnie i Białostocczyźnie w ogóle nie wykonało rozkazu o rozwiązaniu podziemnego wojska i pozostało w konspiracji. Stanowiły one zaczątek podziemia niepodległościowego, które prowadziło walkę z władzami komunistycznymi w pierwszych latach po wojnie.

 

W końcu marca 1945 roku przywódcy polskiego państwa podziemnego wpadli w pułapkę zastawioną przez sowiecką policję polityczną. Przyjąwszy zaproszenie na rozmowy, zostali aresztowani i wywiezieni do Moskwy. Wśród uwięzionych byli generał Leopold Okulicki, delegat rządu Jan Stanisław Jankowski i jego zastępcy, przewodniczący Rady Jedności Narodowej Kazimierz Pużak oraz dziewięciu innych jej członków reprezentujących stronnictwa polityczne. W ten sposób Sowietom udało się usunąć dużą część podziemnej elity politycznej. W czerwcu 1945 roku szesnastu przywódcom polskiego państwa podziemnego urządzono proces pokazowy w Moskwie. Był on także narzędziem nacisku na toczące się tam negocjacje w sprawie utworzenia nowego rządu w Polsce.

 

Po powołaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, który uzyskał uznanie międzynarodowe, Delegatura Rządu i Rada Jedności Narodowej podjęły decyzję o samorozwiązaniu. Ostatnią deklaracją polityczną polskiego państwa podziemnego była odezwa Rady Jedności Narodowej z 1 lipca 1945 r. nazywana testamentem polski podziemnej. Zawierała program odbudowy suwerennego, demokratycznego i praworządnego państwa polskiego, gwarantującego równe prawa wszystkim obywatelom i opartego na zasadach sprawiedliwości społecznej.

 

 

Polskie Państwo Podziemne

Polska w czasie II wojny

 Zagłada Żydów

Droga komunistów do władzy

Oś czasu 1939-45

Spór o Powstanie Warszawskie

Otwórz

Otwórz

Otwórz

Otwórz

Polacy na frontach II wojny

Otwórz

Polskie państwo podziemne

Otwórz

Test II wojna w Polsce

Otwórz

Test Zagłada Żydów

Otwórz

Otwórz