Napisz do nas: info@cyfrowehistorie.pl

Cyfrowe

Historie

Polska w czasie II wojny

 Zagłada Żydów

Oś czasu 1939-45

Spór o Powstanie Warszawskie

Otwórz

Otwórz

Otwórz

Polacy na frontach II wojny

Otwórz

Polskie państwo podziemne

Otwórz

Test II wojna w Polsce

Otwórz

Test Zagłada Żydów

Otwórz

Otwórz

Po wyzwoleniu

Przez pierwszy rok po wyzwoleniu PPR posiadała absolutną hegemonię polityczną, kontrolując władzę wykonawczą w Polsce. W skład kierownictwa PPR weszli komuniści polscy z kraju i z Moskwy. 

Jedynym poważnym przeciwnikiem władzy komunistycznej było zbrojne podziemie niepodległościowe, które urosło w siłę latem 1945 r. Władza komunistów opierała się na poparciu sowieckim. To właśnie wojska sowieckie były początkowo główną siłą zwalczającą podziemie antykomunistyczne.

Sytuacja polityczna zmieniła się w połowie 1945 r. 28 czerwca na podstawie prowadzonych pod kuratelą aliantów negocjacji utworzono Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Weszli do niego politycy polscy z kraju i z Londynu.Były premier rządu na uchodźstwie ludowiec Stanisław Mikołajczyk został wicepremierem. Spotkał się on z entuzjastycznym przyjęciem dużej części społeczeństwa.Jego powrót do Polski zaowocował ogromnym wzrostem szeregów Polskiego Stronnictwa Ludowego – jedynej legalnej partii opozycyjnej wobec PPR.

Jednak to PPR nadal była siłą dominującą. Kontrolowała wojsko, aparat bezpieczeństwa, propagandę i cenzurę oraz ważne resorty gospodarcze.

W 1945 r. na konferencjach wielkich mocarstw w Jałcie i Poczdamie zdecydowano również o przeprowadzeniu w Polsce wolnych wyborów parlamentarnych. W ich perspektywie  Polskie Stronnictwo Ludowe było najgroźniejszym konkurentem PPR. Głosiło program budowy demokratycznej, sprawiedliwej społecznie oraz suwerennej Polski. Komuniści brutalnie zwalczali PSL nie cofając się przed napaściami i zabójstwami politycznymi.

Pierwszą próbą sił było zapowiedziane na 30 czerwca 1946 r. referendum w sprawie ustroju politycznego oraz granicy zachodniej. W zamyśle PPR był to sposób na zbadanie realnego poparcia dla władzy i opozycji. PPR nawoływała do głosowania „trzy razy tak”. Natomiast PSL wzywało do odpowiedzi „nie” na trzecie pytanie dotyczące zniesienia Senatu.

Referendum zostało sfałszowane przy pomocy specjalnie sprowadzonych z Moskwy ekspertów. Według oficjalnego komunikatu „trzy razy tak” odpowiedziało 68 proc. głosujących. Dopiero po upadku komunizmu w 1989 r. okazało się, że prawdziwe wyniki referendum były odwrotne niż ogłoszone w 1946 r. Zgodnie z wezwaniem PPR „tak” na wszystkie trzy pytania odpowiedziało zaledwie 27 proc. uczestników referendum.

Znając te wyniki, komuniści obawiali się porażki wyborczej. Przeprowadzone 19 stycznia 1947 r. wybory do Sejmu Ustawodawczego odbyły się w atmosferze terroru politycznego. Pod różnymi pretekstami masowo unieważniano listy wyborcze PSL i aresztowano kandydatów na posłów. Urząd Bezpieczeństwa przeszukiwał lokale PSL i konfiskował materiały wyborcze. Oficjalna propaganda atakowała Mikołajczyka, nazywając go angielskim szpiegiem.

Według oficjalnych, sfałszowanych, wyników PSL zdobyło zaledwie 10 proc. głosów. W rzeczywistości zyskało prawdopodobnie pięć razy więcej. Garstka posłów PSL mogła jedynie protestować w Sejmie przeciwko posunięciom zdominowanej przez komunistów większości.

Członków PSL usuwano z życia publicznego, wielu trafiło do więzień. Jesienią 1947 r. zagrożony aresztowaniem Mikołajczyk musiał się ratować ucieczką z Polski. Po wyborach z 19 stycznia 1947 r. komunistyczna PPR zdobyła pełnię władzy w Polsce. Sejm Ustawodawczy wybrał na Prezydenta Rzeczypospolitej Bolesława Bieruta, który był tajnym członkiem kierownictwa PPR. Premierem został Józef Cyrankiewicz z PPS, będący zwolennikiem współpracy z PPR.

W lutym 1947 r. ogłoszono amnestię, która umożliwiła ujawnienie się tysiącom członków antykomunistycznej partyzantki. W ten sposób rozwiązany został problem podziemia niepodległościowego. Istniejące jeszcze nieliczne oddziały partyzanckie nie stanowiły już realnego zagrożenia dla władzy komunistycznej.

W grudniu 1948 r. odbył się kongres zjednoczeniowy partii robotniczych. Powołano na nim Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Oznaczało to wchłonięcie przez PPR Polskiej Partii Socjalistycznej i pozbycie się działaczy socjalistycznych przejawiających jakiekolwiek ambicje do samodzielności.

Ważniejsza była jednak zadekretowana przez Moskwę czystka w samej PPR. Dotychczasowy sekretarz generalny PPR Władysław Gomułka został usunięty pod zarzutem odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego. Na czele partii stanął całkowicie posłuszny wobec Stalina Bolesław Bierut.

 

Epilog

Utworzenie PZPR przypieczętowywało proces zdobywania przez partię komunistyczną monopolu władzy. Jednocześnie Polska wchodziła w fazę kopiowania totalitarnych rozwiązań ustrojowych funkcjonujących w stalinowskim ZSRR.

 

Przed wojną

Przed drugą wojną światową Komunistyczna Partia Polski miała niewielkie wpływy – znacznie słabsze niż inne partie robotnicze, takie jak Polska Partia Socjalistyczna czy żydowski Bund.

Podobnie jak inne partie komunistyczne, KPP należała do Międzynarodówki Komunistycznej (Kominternu), będącej narzędziem realizacji celów politycznych Związku Sowieckiego, który komuniści uznawali za „ojczyznę światowego proletariatu”. 

KPP stawiała sobie za cel rewolucję i zburzenie istniejącego porządku społeczno-politycznego. Dlatego w Polsce międzywojennej była nielegalna. Uważano ją za organizację antypaństwową i za działalność w niej groziło więzienie.

Prowadzona w pod koniec lat 30. w ZSRR wielka czystka uderzyła też w polskich komunistów. W 1938 r. Stalin podjął decyzję o rozwiązaniu KPP pod zarzutem jej zinfiltrowania przez polską policję polityczną. Wezwani do Moskwy przywódcy KPP zostali rozstrzelani lub zesłani do łagrów. Ocaleli tylko ci, którzy w tym czasie siedzieli w polskich więzieniach.

 

Podczas II wojny światowej

W okresie sojuszu sowiecko-niemieckiego w latach 1939-1941 polscy komuniści nie odegrali istotnej roli. Na terenach zajętych przez ZSRR byli zmarginalizowani, bo Stalin im nie ufał. A pod okupacją niemiecką praktycznie nie działali.

Stalin uznał polskich komunistów za przydatne narzędzie swojej polityki dopiero po niemieckiej napaści w ZSRR w 1941 r. W ostatnich dniach 1941 r. na teren okupacji niemieckiej zostali na spadochronach zrzuceni przeszkoleni w ZSRR członkowie tzw. grupy inicjatywnej. Mieli za zadanie reaktywować działalność komunistyczną. Po nawiązaniu przez nich kontaktów z miejscowymi komunistami, 5 stycznia 1942 r. w Warszawie została powołana Polska Partia Robotnicza. Ze względu na niechęć większości Polaków do  komunizmu w jej nazwie rozmyślnie nie użyto przymiotnika „komunistyczna”.

Na czele PPR stanął początkowo Marceli Nowotko. Od listopada 1943 r. sekretarzem generalnym PPR był Władysław Gomułka, który odegrał później kluczową rolę w historii powojennej Polski.

PPR nie uznawała rządu Rzeczypospolitej na uchodźstwie w Londynie. Jej działalność stanowiła dywersję polityczną wobec polskiego państwa podziemnego. Wbrew stanowisku Armii Krajowej, planującej rozpoczęcie w dogodnym momencie powstania powszechnego, PPR wzywała do podjęcia natychmiastowej walki zbrojnej z Niemcami. Rozpoczęła akcje dywersyjne i zamachy na Niemców nie zważając na krwawe represje okupanta. Wiosną 1942 r. zaczęła tworzyć oddziały partyzanckie. W porównaniu z potencjałem Armii Krajowej komunistyczna Gwardia Ludowa (później Armia Ludowa) miała jednak niewielkie znaczenie.

Prowadzone początkowo przez PPR rozmowy z Delegaturą Rządu na Kraj zostały przerwane po ujawnieniu wiosną 1943 r. zbrodni katyńskiej i zerwaniu stosunków polsko-radzieckich. PPR wykonywała dyrektywy Moskwy i prowadziła działalność wywiadowczą na rzecz ZSRR.

PPR uzurpowała sobie prawo do reprezentowania całego narodu. W noc sylwestrową z 1943 na 1944 rok z jej inicjatywy powstała w Warszawie Krajowa Rada Narodowa. Miał to być ośrodek polityczny konkurencyjny wobec władz Polski podziemnej. Na czele KRN stanął komunista i długoletni funkcjonariusz Kominternu Bolesław Bierut.

Tymczasem Stalin zdecydował się na utworzenie w ZSRR alternatywnego polskiego ośrodka komunistycznego. Na początku 1944 r. w Moskwie powstało Centralne Biuro Komunistów Polski. Jego czołowymi postaciami byli Aleksander Zawadzki i Jakub Berman. CBKP objęło kuratelę polityczną nad utworzoną w 1943 r. w ZSRR polską 1 Dywizją Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.

Jednak o ustanowieniu władzy komunistycznej w Polsce przesądził fakt zajęcia ziem polskich przez Armię Czerwoną. Stalin uważał, że ten, kto zajmie dane terytorium, ma prawo narzucić tam własny ustrój. Latem 1944 r. po przekroczeniu przez wojska radzieckie Bugu utworzono Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego jako tymczasową władzę wykonawczą na wyzwolonych terenach. (obszar na wschód od Bugu Stalin uważał za swoją własność). Oficjalnie PKWN miał być powołany 22 lipca 1944 r. w pierwszym wyzwolonym polskim mieście – Chełmie – na mocy decyzji Krajowej Rady Narodowej. W rzeczywistości powstał dwa dni wcześniej w Moskwie na polecenie Stalina, a członków PKWN przywieziono samolotem do Chełma dopiero po tygodniu.

Formalnie PKWN,  przemianowany wkrótce na Rząd Tymczasowy, był koalicyjnym demokratycznym rządem polskim. Posługiwał się patriotyczną frazeologią i rozpoczął reformy społeczne. Na jego czele postawiono socjalistę Edwarda Osóbkę-Morawskiego. W rzeczywistości był całkowicie uzależniony od kierownictwa PPR i sowieckiej administracji wojskowej. PKWN natychmiast zawarł z rządem ZSRR tajną umowę o granicy. W jej wyniku po stronie sowieckiej pozostały ziemie anektowane przez ZSRR w 1939 r. z wyjątkiem Białostocczyzny. Dla Stalina taki marionetkowy rząd był wygodnym narzędziem. Pozwalał mu udawać przez zachodnimi aliantami, że nie ponosi bezpośredniej odpowiedzialności za sytuację w Polsce.